Her insan yaşamdaki zorluklar ile başa çıkmaya yardımcı olacak güçlü yönlere ve yeteneklere sahiptir. Bununla birlikte, bazı insanlar, bir kriz durumunda kolayca incinir ve fazladan yardıma ihtiyaç duyabilir. Özellikle belli yaşlardaki bireyler (ör. çocuklar ve yaşlılar), zihinsel veya fiziksel engelli olanlar, ayrımcılığa ve/veya şiddete hedef olabilecek gruplar risk altındadır ve daha yakın ek desteğe gereksinim duyabilirler.

PİY NEDİR? 

•  Kişileri zorlamayan pratik bakım ve destek sağlamak,
•  İhtiyaç ve kaygıları belirlemek,
•  İnsanların temel ihtiyaçlarını karşılamalarına yardımcı olmak (gıda, su, bilgi alma gibi),
•  İnsanları konuşmaya zorlamadan dinlemek,
•  Rahatlatıp sakinleşmelerine yardımcı olmak,
•  İnsanların bilgi edinmesi, hizmetlere ve sosyal desteklere ulaşmaları İçin yardım sağlamak,
•  Kişileri gelecekteki olası zararlardan korumak.

AYNI ZAMANDA PSİKOLOJİK İLK YARDIM (PİY)’IN NE OLMADIĞINI ANLAMAK DA ÖNEMLİDİR:

•  Sadece profesyonellerin yapabileceği bir şey değildir.
•  Profesyonel psikolojik danışmanlık değildir.
•  PİY strese neden olan olayın detaylı bir şekilde tartışılmasını içermediği için ”psikolojik anlamlandırma (debriefing)”1 değildir.
•  Kişilere başlarına ne geldiklerini analiz etmelerini ya da zaman ve olayları sıralamalarını istemek değildir.
•  PİY, insanların hikâyelerini dinlemek için hazır bulunmayı içermesine rağmen, onlara olaydaki duygu ve tepkilerini anlatmaları için baskı yapmak değildir.

PİY, psikolojik anlamlandırma müdahalesinin daha etkili bir alternatifidir. Bununla birlikte, PİY uzun dönemli iyileşmede en yararlı faktörleri içermektedir (çeşitli akademik çalışmalara ve birçok kriz çalışmalarındaki yardımcıların görüş birliğine göre²). Bunlar:

•  Güvende hissetme, başkalarıyla bağlantı kurma, sakin ve umutlu olma,
•  Sosyal, fiziksel ve duygusal desteğe erişme ve
•  Gerek birey gerek topluluk olarak kendilerine yardımcı olabileceklerini hissetmedir.

ACİL İLERİ DÜZEY DESTEĞE DAHA FAZLA İHTİYACI OLAN İNSANLAR:

• Acil medikal bakıma ihtiyacı olan ve ciddi hayati tehlike taşıyan yaralılar,
• Kendilerine ve çocuklarına bakamayacak düzeyde üzgün olan insanlar,
• Kendine zarar verebilecek insanlar,
• Başkalarına zarar verebilecek insanlar.

Kendinizi, kendi kültürünüzden farklı insanlarla çalışırken bulabilirsiniz. Bir yardımcı olarak, kendi kültürel geçmişinizin ve inançlarınızın farkında olmanız ve böylece önyargılarınızı bir kenara bırakabilmeniz önemlidir. Yardımı, yardım edeceğiniz kişilere en uygun ve kendilerini en rahat hissedecekleri şekilde sunun.

KRİZ DURUMUNDA NASIL DAVRANMALI?

• Krizi yöneten ilgili otoritelerin açıklamalarını takip edin.
• Eğer varsa, acil müdahalenin nasıl organize edildiğini ve hangi yardım kaynaklarının bulunduğunu öğrenin.
• Arama-kurtarma personelini veya acil tıbbi personeli engellemeyin. Görevinizi ve görevinizin sınırlarını bilin.

ÖZBAKIM

Sorumluluk duygusuyla yardım aynı zamanda kendi sağlığınıza ve iyiliğinize dikkat etmek anlamına gelir. Bir yardım sağlayıcı olarak, kriz durumundaki deneyimlerinizden etkilenmiş ya da aileniz veya siz bu olaya doğrudan maruz kalmış olabilirsiniz. Kendi iyi oluşunuza özel olarak dikkat etmeniz, fiziksel ve duygusal olarak başkalarına yardım edebilecek durumda olmanız için önemlidir. Başkalarına en iyi şekilde yardım edebilmek için kendinize dikkat edin. Eğer bir ekip ile çalışıyorsanız, ekip arkadaşlarınızın sağlığına da dikkat edin.

PSİKOLOJİK İLK YARDIM HİZMETİ SUNMA

1. ETKİLİ İLETİŞİM KURMA
2. HAZIRLIK – DURUM HAKKINDA BİLGİ TOPLAMA
3. PSİKOLOJİK İLK YARDIM İLKELERİ: İZLE, DİNLE, BAĞ KUR
4. YARDIMI SONLANDIRMA
5. ÖZEL YARDIMA GEREKSİNİMİ OLANLAR

ETKİLİ İLETİŞİM

Stres altındaki kişilerle iletişim biçimi çok önemlidir. Kriz durumundaki insanlar çok üzgün, kaygılı veya şaşkın olabilir. Bazı insanlar kriz sırasında meydana gelen şeyler için kendilerini suçlayabilir. Sakin olmak ve anlayış göstermek, stres altındaki insanların kendilerini daha güvende, anlaşılmış, saygı gösterilmiş ve önemsenmiş hissetmelerine yardımcı olur.

Stres yaratan durumu yaşayan insanlar hikâyelerini anlatmak isteyebilir. Kişilerin hikâyelerini dinlemek büyük bir destek olabilir. Ancak, ne olduğunu anlatmaları için baskı yapılmaması önemlidir. Bazı insanlar başlarına gelenler veya durumları hakkında konuşmak istemeyebilir. Bununla birlikte, sessiz bir şekilde yanlarında olmanız ya da isterlerse konuşmak veya yemek, bir bardak su gibi pratik destekler sunmak için orada olduğunuzu bilmeleri onlar için değerli olabilir. Çok fazla konuşmayın, sessizlik için zaman verin. Bir süre sessiz kalmak, karşınızdaki kişiye isterse sizinle paylaşımda bulunması için gerekli alanı ve cesareti verecektir.

İZLE: Güvenliği kontrol edin. Acil temel ihtiyaçları olan kişileri kontrol edin. Ciddi stres tepkileri gösteren insanları kontrol edin.

DİNLE: Desteğe ihtiyacı olabilecek insanlara yaklaşın. İnsanların ihtiyaç ve kaygılarını sorun. İnsanları dinleyin ve sakinleşmelerine yardımcı olun.

BAĞ KUR: İnsanların temel ihtiyaçlarını bildirmelerine ve hizmetlere ulaşmalarına yardım edin. Problemleriyle baş etmelerine yaldım edin. Bilgi verin. İnsanların sevdikleriyle bağlantı kurmasına ve sosyal destek sağlamasına yardım edin.

İNSANLARIN SAKİNLEŞMELERİNE YARDIMCI OLMA

Bir kriz durumunda bazı insanlar çok kaygılı veya üzgün olabilirler. Karmaşık hisler içinde olabilirler ve sarsılma, titreme, nefes darlığı veya kalp çarpıntısı gibi bazı fiziksel tepkiler gösterebilirler. Aşağıda yoğun stres yaşayan insanların zihin ve bedenlerini sakinleştirmek için bazı teknikler verilmiştir:

Ses tonunuzu sakin ve yumuşak tutun.

Kültürel olarak uygunsa, konuştuğunuz kişiyle göz kontağı kurun. İnsanlara onlara yardım için orada olduğunuzu hatırlatın. Eğer doğruysa, güvende olduklarını hatırlatın.

Kişi gerçeklikle ve çevresiyle bağının koptuğunu hissederse, kişinin kendisiyle ve çevresiyle bağlantı kurmasına yaldım edilebilir. Bunun için aşağıdakileri isteyin:

• Ayağını yere koymasını ve zemini hissetmesini isteyin.
• Parmakları ya da elleriyle hafifçe kucaklarına vurmasını isteyin.
• Çevrelerinde gördükleri, duydukları veya hissettikleri stres yaratmayan şeylerin farkına varmalarını sağlayın.
• Gördükleri ve duyduklarının ne olduğunu size söylemelerini isteyin.
• Nefeslerine odaklanmalarını ve yavaşça nefes almalarını isteyin.

BAŞA ÇIKMA

Herkes doğal başa çıkma yollarına sahiptir. İnsanları, olumsuz stratejilerden kaçınarak olumlu başa çıkma stratejilerini kullanmaları için destekleyin. Bu durum kişilerin daha güçlü hissetmelerine ve kontrol duygusunu yeniden kazanmalarına yardım edecektir. Aşağıdaki önerileri kişinin kültürü ve mevcut kriz durumunun koşullarını göz önüne alarak uyarlayın.

Olumlu başa çıkma stratejilerini güçlendirin:

• Yeterince dinlenin.
• Mümkün olduğunca düzenli yiyin ve su için.
• Aile ve arkadaşlarınızla konuşun ve vakit geçirin.
• Problemlerinizi güvendiğiniz biriyle tartışın.
• Rahatlamanıza yardımcı olacak faaliyetleri yapın (yürümek, şarkı söylemek, dua etmek, çocuklarla oynamak gibi).
• Fiziksel egzersiz yapın.
• Krizdeki başkalarına yardım etmenin güvenli yollarını bulun ve toplumsal faaliyetlere katılın.

Olumsuz başa çıkma stratejilerinden kaçının:

• Uyuşturucu madde, sigara ve alkol kullanmayın.
• Bütün gün uyumayın.
• Dinlenmeden veya rahatlamadan bütün gün çalışmayın.
• Kendinizi arkadaşlarınızdan veya sevdiklerinizden soyutlmayın.
• Temel kişisel temizliğinizi ihmal etmeyin.
• Şiddet uygulamayın.

KRİZ VE MANEVİYAT

Bir kriz durumunda, kişinin maneviyatı veya dini inançları, olayları anlamlandırmasına yardım ederek ve umut vererek, üzüntü ve acılarını aşmasına yardımcı olabilir. Dua edebilmek ve ritüelleri uygulayabilmek büyük bir rahatlık sağlayabilir. Bununla birlikte, kriz deneyimi -özellikle korkunç kayıplar karşısında- insanların inançlarını sorgulamalarına neden olabilir. Kişi inançlarına karşı gelebilir veya bu deneyimle inançları güçlenebilir ya da değişebilir. Aşağıda, üzücü bir olaydan sonra yardım ve destek sağlamanın manevi boyutu ile ilgili bazı öneriler bulunmaktadır:

• Kişilerin dini inançlarının farkında olun ve bunlara saygı gösterin.
• Kişiye genellikle kendilerini daha iyi hissetmesini sağlayan şeyleri sorun.
• Durumla baş etmelerini kolaylaştıracak şeyler yapmaları konusunda kişileri destekleyin, özellikle de manevi ritüellerden bahsediyorlarsa bunları yapmaları konusunda cesaretlendirin.
• Kişilerin manevi inançlarını ve sorularını yargılamaksızın saygılı biçimde dinleyin.
• Kendi inançlarınızı, krize ilişkin manevi ve dini yorumlarınızı kişiye dayatmaya çalışmayın.
• Kişi sizin yorumunuzu sorsa bile, kriz durumunun yorumlanmasına ya da manevi inanca dair olumlu ya da olumsuz bir yorumda bulunmayın.

BİR KRİZ DURUMUNDA İNCİNEBİLİR VE ÖZEL YARDIMA İHTİYAÇ DUYABİLECEK KİŞİLER:

1. Çocuklar ve ergenler.
2. Sağlık sorunları veya engeli olanlar.
3. Ayrımcılığa veya şiddete maruz kalma riski olanlar.

Çocuklar ve genç insanlar yetişkinlere benzer stres tepkileri yaşarlar (bkz. Bölüm 3.3). Ayrıca aşağıdaki bazı özel stres tepkilerine de sahip olabilirler⁴:

• Küçük çocuklar daha erken dönem davranışlarına dönebilirler (örneğin, altını ıslatına, parmak emme), fiziksel olarak anne-babalarına tutunabilir, oyunlarını azaltabilir ya da stres yaratan olayla ilişkili tekrarlayan oyunlar oynarlar.
• Okul çağındaki çocuklar kötü şeyler olmasına neden olduklarına inanabilir, yeni korkular geliştirebilir, daha az tepki gösterebilir, yalnız hissedebilir ya da krizdeki İnsanların kurtarılması ve korunması ile fazla meşgul olabilirler.
• Ergenler ”hiçbir şey” hissetmeyebilirler, arkadaşlarından soyutlanmış veya farklı hissedebilirler ya da riskli davranışlar ve olumsuz tutumlar gösterebilirler.

Yardımınızı sonlandırmanın önemli bir kısmı dinlenmek için zaman ayırmaktır. Kriz durumu ve yardım ettiğiniz insanların ihtiyaçları zorlayıcı olmuş olabilir ve yaşanan acılara katlanmak güç olabilir. Bir krizin ardından, yaşananları değerlendirmek ve dinlenmek için kendinize zaman verin. Kendi değerlendirme süreciniz için aşağıdaki öneriler faydalı olabilir.

• Bir yönetici, meslektaş ya da güvendiğiniz biri ile kriz durumundaki yardım deneyiminiz hakkında konuşun.
• Küçük şeyler bile olsa, başkalarına yardım için neler yaptığınızı hatırlayın.
• İyi yaptığınız şeyleri ve çok iyi yapamadıklarınızı ve bulunduğunuz şartlarda yaptıklarınızın sınırlarını değerlendirip kabullenmeyi öğrenin.
• Mümkünse işinize ve diğer sorumluluklarınıza geri dönmeden önce dinlenmek ve rahatlamak için kendinize zaman tanıyın.

Bu örnek konuşmada, dikkat ederseniz siz:

•  Kendinizi isminizle tanıttınız ve hangi kurumda çalıştığınızı söylediniz,
•  İsterlerse konuşabileceğinizi söylediniz,
•  Kişiye ismiyle hitap ettiniz,
•  Daha güvenli bir yere giderek afetzedeyi tehlikeden korudunuz,
•  Afetzedenin rahatlamasını sağladınız (örneğin, su vermeyi teklif ettiniz),
•  Kişiyi dinlediniz ve yanında kaldınız, konuşmaya zorlamadınız,
•  Afetzedenin uygun davranışlarını dönütlerle ifade ettiniz,
•  Dinlemek için zaman tanıdınız,
•  Kişinin ihtiyaç ve endişelerini belirlediniz,
•  Kişinin meslektaşlarının olası kaybı konusundaki kaygısını onayladınız,
•  Kişiye aile üyeleri ile temas kurması için yardım önerdiniz.

Bu örnek konuşmada, dikkat ederseniz siz:

•  Mülteci grubun içinde kimsesiz bir çocuk gördünüz,
•  Onunla göz seviyesinde konuşmak için diz çöktünüz,
•  Çocukla kibar ve sakin bir şekilde konuştunuz,
•  Ablasının adı gibi ailesiyle ilgili bilgiler edindiniz,
•  Ailesi bulunana kadar çocuğa kalması için güvenli bir yer bulabilecek güvenilir bir aile takip kurumu bulana kadar çocukla birlikte kaldınız.

ETİK İLKELER:

Yardım ettiğiniz kişiye zarar vermemek, en iyi yardımı sunmak ve en yüksek fayda için yardım etmek için bazı etik ilkeler, yapılması ve yapılmaması gerekenler şeklinde verilmiştir. Yaldım ettiğiniz kişiye en uygun ve o kişiye kendini en rahat hissettirecek şekilde yaldım edin. Bu etik ilkelerin kendi kültürünüz için ne anlama geldiğini düşünerek hareket edin.